ประวัติเจ้าแม่มะลิกา

เจ้าแม่มะลิกา เป็นพรธิดาของพระเจ้าอุดมสินกับพระนางสามผิวเจ้าผู้ครองนครเมืองฝาง ประสูติเมิ่อ พ.ศ. ๒๑๓๒ ปีมะโรง ตาม นานกล่าวว่า พระนางเลอเลิศไปด้วยพระสิริโฉมอันงดงามยิ่งนัก เหมือนพระมารดา พระเจ้าอุดมลินขนานพระนามว่า "มะลิกา" ตามพระสุบินของพระมเหสี

เมื่อพระนางทรงเจริญวัยแตกเนื้อสาวพระชันษาได้ ๑๘ ชันษา ได้มีราชบุตรหลายๆหัวเมืองมาเพื่อขอผูกพันด้วยแต่พระนางไม่เคยสนพระทัยในราชบุตรเหล่านั้น อยู่มาวันหนึ่งพระนางก็รบเร้า พระบิดาให้สร้างเวียงให้ใหม่เพื่อไมใช้ใครมารบกวน พระเจ้าอุดมสินได้สร้างเมืองเล็กๆให้เมื่อ พ.ศ.๒๑๕๐ ปีระกา เดือน ๔ โดยสร้างประตูเวียง ๔ ด้าน พร้อมสร้างวัดหัวเวียง (วัดสันกาบโปก) ไว้ทางด้านทิศ ตะวันออกของเวียง ครั้นสร้างเวียงเสร็จเรียบร้อยก็ทรงอพยพไพร่พลออกจากเวียงฝางในเวลาบ่าย ตามเส้นทางที่ขบวนเสด็จผ่านก็มีแม่ฮ้างนางสาว ที่จงรักภักดีเดินส่งตามเสด็จเป็นจำนวนมาก จนต่อมาได้เกิดหมู่บ้านขึ้นตามเส้นทางที่เดินส่งตามเสด็จหมู่บ้านเหล่านั้นเรียกว่าบ้านแม่ฮ้างและบ้านแม่สา วตราบจนปัจจุบัน เมื่อใกล้เวียงใหม่ตะวันอ่อนแสงลงทอนแสงเป็นสีแดง (ค่าไทยใหญ่เรียกสีแดงว่า แหลง) จึงเรียกหมู่บ้านนี้ว่าบ้านแม่แหลง จากนั้นเข้าเขตแม่อายขบวนเสด็จถึงเวียงใหม่เป็นเวลาเย็นย่ําสนธยา เรียกเวียงใหม่ว่า "เวียงสนธยา" ปัจจุบันคือ (อำเภอแม่อาย)

พระนางมะลิกา ครองเมืองสนธยาใด้ ๔๐ ปี ทรงพระประชวรด้วยโรคในไทฟอนต์และโรคแทรกซ้อนอื่นๆ เสด็จสวรรต์เมื่อ พ.ศ. ๒๑๙๐ พระชันษา ๕๔ ชันษา จากนั้นเวียงสนธยาก็เกิดทุพภิกขภัย ข้าวยากหมากแพง เกิดการโจรกรรมจี้ปล้นอยู่เป็นเนืองนิจ ประชาชนพากันอพยพแยกย้าย หนีไปหมด จึงสันนิษฐานว่าเวียงสนธยาได้กลายมาเป็นเวียงร้างมาตั้งแต่นั้น

พ.ศ. ๒๕๒๓ สุขาภิบาลอําเภอแม่อายร่วมกับราษฎรในพื้นที่ ร่วมแรงร่วมใจกันบ้าง อนุสาวรีย์เพื่อเป็นอนุสรณ์แด่พระนาง โดยใช้โดยประมาณของสุขาภิบาลอำเภอแม่อายกับได้รับอนุโมทนา จาก หลวงพ่อบุญเย็น ฐานธมฺโม เจ้าอาวาสวัดพรหมมหาราช อ.ไชยปราการ โดยใช้พื้นที่สาระประโยชน์ ประมาณ ๗๐๐ ไร่

ข้อมูลโดย : อ.พงษ์พันธ์ ตะติยา
จัดสร้างป้ายประวัติถวาย โดยนางสลีลญา คำภาแก้ว นายอำเภอแม่อาย เมื่อ ๕ เมษายน ๒๕๖๖ 

ที่มา ป้ายประชาสัมพันธ์ด้านหน้าอนุสาวรีย์เจ้าแม่มะลิกา